Ο ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΩΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΠΕΔΙΟ
Ο κινηματογράφος για εμένα δεν είναι μόνο τρόπος ψυχαγωγίας. Είναι τρόπος αντίληψης, συναισθηματικής εμπλοκής και αυτοπαρατήρησης. Μέσα από μία ταινία βλέπω τον κόσμο, διαφορετικούς πολιτισμούς και κουλτούρες, προσπαθώ να κατανοήσω χαρακτήρες και νιώθω πράγματα που ίσως σε άλλη συγκυρία δεν θα μπορούσα να αναγνωρίσω μέσα μου.
Παρότι όλοι γνωρίζουμε ότι οι ταινίες είναι πλασματικές και δεν αποτελούν την πραγματική ζωή, δηλαδή ότι γύρω υπάρχουν κάμερες, φώτα, δράση και ένα ολόκληρο τεχνικό σύμπαν, η ψυχική τους επίδραση παραμένει ισχυρή. Ο κινηματογράφος επιτρέπει τη φαντασία, το παράλογο και το μη ρεαλιστικό, όμως σχεδόν πάντα αντλεί υλικό από την ανθρώπινη εμπειρία μέσα από φόβους, επιθυμίες, τραύματα, όνειρα-δώρα του ύπνου και εσωτερικές συγκρούσεις. Δημιουργοί όπως ο David Lynch χρησιμοποίησαν το σινεμά ως χώρο έκφρασης του ονειρικού και του ασυνείδητου, δείχνοντας πώς η φαντασία μπορεί να αποτυπώνει βαθύτερες ψυχικές πραγματικότητες.
Η επίδραση του κινηματογράφου ενδοψυχικά έχει μελετηθεί επιστημονικά. Ο τρόπος που ενεργοποιούνται οι νευρικές οδοί της ενσυναίσθησης όταν παρακολουθούμε χαρακτήρες σε έντονα συναισθηματικές καταστάσεις, οι μνημονικές συσχετίσεις που μας «επιστρέφουν» σε προσωπικές εμπειρίες, καθώς και οι υπαρξιακές διεργασίες που ενεργοποιούνται όταν αναγνωρίζουμε βαθύτερα θέματα μέσα μας, αποτελούν φαινόμενα που μπορούν να μετρηθούν και να περιγραφούν με όρους ψυχολογίας και νευροεπιστήμης (Hasson et al., 2008). Αυτές οι δυναμικές εξηγούν γιατί μία ταινία μπορεί να μας κάνει να γελάσουμε, να τρομάξουμε, να συγκινηθούμε ή να νιώσουμε λύπη και συμπόνια για άτομα που δεν σχετίζονται με εμάς, και γιατί κάποιες κινηματογραφικές εμπειρίες παραμένουν ζωντανές μέσα μας για χρόνια μετά την πρώτη προβολή.
Η προσωπική μου εμπειρία με την ταινία "Naked" του Mike Leigh είναι χαρακτηριστική αυτού του φαινομένου. Δεν θεωρώ ότι είναι μία ταινία «ευχάριστη» ούτε έχει έναν πρωταγωνιστή που εύκολα θα ταυτιστείς και θα αγαπήσεις μάλλον περισσότερο θα τον μισήσεις. Είναι ένας έξυπνος και οξυδερκής άνθρωπος, αλλά ταυτόχρονα έντονα αντιπαθητικός και αποστασιοποιημένος από το κοινωνικό πλαίσιο.
Η ατάκα του «Σκέφτεσαι ποτέ εάν έχεις ήδη ζήσει την πιο ευτυχισμένη μέρα της ζωής σου;» λειτούργησε για μένα σαν καθρέφτης. Με έκανε να κάτσω και να αναλογιστώ όχι μόνο για τις σημαντικές μέρες της ζωής μου, τι θα έκανα εάν όντως αισθανόμουν ότι έχω ζήσει την καλύτερη μέρα/στιγμή μου αλλά και για το πώς δομείται η αντίληψη της «ευτυχίας» και πώς συχνά το συναίσθημα της ολοκλήρωσης μοιάζει εύθραυστο ή άπιαστο. Άρχισα να αναρωτιέμαι μήπως το να μην είσαι δυστυχισμένος δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είσαι ευτυχισμένος, όπως επίσης και ότι η ευτυχία συχνά αλλάζει ερμηνείες, μορφές και σχήματα.
Σε ψυχολογικούς όρους, αυτό συνδέεται με την έννοια του νοήματος ζωής, των προσδοκιών και της υπαρξιακής ανησυχίας: μία αναγνώριση ότι παρά τις ευχάριστες στιγμές, υπάρχει πάντα μία ανοιχτή ερώτηση για το πού οδηγεί η ζωή μας και αν τελικά βρισκόμαστε εκεί που θέλουμε ή θα είμαστε κάποια στιγμή στο μέλλον. Οι ταινίες που αναδεικνύουν τέτοια θέματα, δεν μας δίνουν έτοιμες απαντήσεις αλλά ενεργοποιούν σκέψεις και εσωτερικούς διαλόγους που συχνά αποφεύγουμε στην καθημερινότητα.
Ένας ακόμα λόγος που η ταινία έχει χαραχτεί μέσα μου και αισθάνομαι ότι με έχει διαμορφώσει προσωπικά και επαγγελματικά είναι ότι ο Τζόνι μέσα από τις συμπεριφορές του, εκπροσωπεί έναν άνθρωπο που φαίνεται να έχει υποστεί επαναλαμβανόμενη κακοποίηση και τραυματικές εμπειρίες. Η συμπεριφορά του προς άλλους (αμυντική, επιθετική, ειρωνική) μοιάζει με προσπάθεια αυτοπροστασίας από περαιτέρω πληγές. Η αντίδραση του θεατή σε έναν τέτοιο χαρακτήρα είναι συχνά διττή. Υπάρχει απέχθεια για τις πράξεις του και συμπόνια για τον πόνο που υποδηλώνεται πίσω από αυτές. Αυτό το μείγμα συναισθημάτων είναι ακριβώς αυτό που οι ψυχολόγοι περιγράφουν όταν μιλούν για ενσυναίσθηση σε πολύπλοκες μορφές τραυματισμού και δυσλειτουργικών προτύπων συμπεριφοράς.
Αυτό κάνει τον κινηματογράφο τόσο σημαντικό για μένα. Δεν είναι απλώς μία ιστορία που παρακολουθείς, αλλά μία εμπειρία που σε βάζει να σκέφτεσαι, να νιώθεις, να αμφισβητείς, να συνδέεις, να κατανοείς βαθύτερα. Οι ταινίες, λοιπόν, λειτουργούν ως ένας ψυχολογικός καθρέφτης. Δεν λέει τι πρέπει να σκεφτούμε ή πώς να αισθανθούμε, μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε μοτίβα, να αναστοχαστούμε εμπειρίες αβίαστα και να αναρωτηθούμε για το πώς δομούμε την δικιά μας μοναδική πραγματικότητα.
Δέσποινα Γάσπαρη
Ψυχολόγος